Ý tưởng xây dựng mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” đang trở thành một chủ đề gây chú ý tại Việt Nam sau khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhiều lần đề nghị Hà Nội thí điểm mô hình này. Theo lãnh đạo trung ương, đây sẽ là những đơn vị hành chính kiểu mẫu, nơi người dân có thể “cảm nhận được” đời sống của một xã hội phát triển, văn minh và hạnh phúc.

Mới đây, Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng cho biết thành phố dự kiến chọn hai xã liền kề với quy mô dân số khoảng 700.000 người để triển khai thí điểm. Đây sẽ không phải là các khu vực quá đặc thù hay quá khó khăn, mà là nơi có dư địa phát triển, kết nối hạ tầng thuận lợi và đủ điều kiện để triển khai đồng bộ đề án.

Theo kế hoạch, Hà Nội sẽ hoàn thiện đề án trong tháng 9 và bắt đầu triển khai giai đoạn 2027-2030. Thành phố đã xây dựng bộ tiêu chí gồm 54 tiêu chuẩn, trong đó có 52 tiêu chí cụ thể cùng hai chỉ số tổng hợp là “mức độ hài lòng” và “chỉ số hạnh phúc” của người dân.

Các tiêu chí trải rộng từ hạ tầng hiện đại, chuyển đổi số, phát triển kinh tế, an sinh xã hội, giáo dục, môi trường, cho tới quản trị cơ sở và phát huy quyền làm chủ của nhân dân. Theo ông Vũ Đại Thắng, xã phường xã hội chủ nghĩa không chỉ là đơn vị hành chính thông thường mà còn là nơi trực tiếp hiện thực hóa các giá trị của chủ nghĩa xã hội vào đời sống cụ thể.

Ý tưởng này bắt nguồn từ các phát biểu của ông Tô Lâm hồi cuối năm 2025 và được nhắc lại trong cuộc tiếp xúc cử tri ngày 4/5 vừa qua. Ông cho rằng Hà Nội có thể xây dựng một phường hoặc xã kiểu mẫu với quy mô từ 500.000 đến một triệu dân, được đầu tư đồng bộ trường học, bệnh viện, giao thông, không gian công cộng và đô thị thông minh.

“Nếu Hà Nội làm được, Thủ đô không chỉ hiện đại hơn mà còn trở thành đô thị đáng sống hơn,” ông nói.

Tuy nhiên, bên cạnh những lời ca ngợi trên truyền thông nhà nước, mô hình này cũng đặt ra nhiều câu hỏi.

Điều gây tranh luận lớn nhất là: “xã hội chủ nghĩa” ở cấp xã, phường thực chất là gì?

Nhiều tiêu chí được công bố như thu nhập cao hơn, môi trường tốt hơn, y tế và giáo dục tốt hơn, hạ tầng đồng bộ hơn… vốn cũng là mục tiêu của hầu hết các mô hình đô thị hiện đại trên thế giới, không riêng gì một mô hình “xã hội chủ nghĩa”.

Tiến sĩ Nguyễn Tiến Dĩnh nhận định rằng khó khăn lớn nhất là phải định nghĩa cụ thể thế nào là “xã hội chủ nghĩa” ở cấp cơ sở. Theo ông, nếu chỉ dừng ở khẩu hiệu hay định hướng chung thì rất khó triển khai trong thực tế.

Trong khi đó, các tiêu chí quan trọng như “chỉ số hạnh phúc” hay “mức độ hài lòng của người dân” cũng gây nhiều hoài nghi về phương pháp đo lường. Một số chuyên gia cho rằng nếu chính quyền tự khảo sát rồi tự công bố kết quả thì khó bảo đảm tính khách quan.

BBC Tiếng Việt đặt vấn đề rằng nhiều tiêu chí hiện vẫn mang tính định tính hơn định lượng. Chẳng hạn, các mục tiêu như “thu nhập bình quân”, “tuổi thọ trung bình” hay “số năm sống khỏe” chưa có chuẩn cụ thể để đánh giá.

Ngoài ra còn có nỗi lo về bệnh thành tích và chạy đua tiêu chí.

Trong quá khứ, chương trình “nông thôn mới” từng tạo ra những cuộc chạy đua xây dựng dẫn tới nợ đọng hàng chục ngàn tỷ đồng tại nhiều địa phương. Một số nơi được công nhận đạt chuẩn nhưng sau đó vẫn “nợ tiêu chí” hoặc xuống cấp nhanh chóng.

Giới quan sát lo ngại mô hình xã phường xã hội chủ nghĩa có thể lặp lại vòng xoáy tương tự nếu quá chú trọng hình thức hoặc các công trình biểu tượng.

Một vấn đề khác là nguồn lực. Hà Nội dự kiến triển khai 19 dự án liên quan đến hạ tầng, chuyển đổi số, an sinh và môi trường. Điều này đòi hỏi nguồn đầu tư rất lớn trong bối cảnh bộ máy chính quyền địa phương vừa trải qua quá trình sáp nhập và tinh giản mạnh.

Nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy cấp xã hiện đang chịu áp lực công việc rất cao sau khi bỏ cấp huyện ở một số nơi. Có cán bộ phải xử lý cùng lúc nhiều lĩnh vực từ đất đai, hộ tịch, tài chính cho tới dữ liệu dân cư và dịch vụ công trực tuyến.

Dù vậy, những người ủng hộ cho rằng đây là một thử nghiệm cần thiết nhằm tìm kiếm mô hình quản trị mới phù hợp với tốc độ đô thị hóa và yêu cầu phát triển hiện nay. Theo Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương Nguyễn Xuân Thắng, xã phường xã hội chủ nghĩa không phải mô hình bao cấp hay bình quân kiểu cũ, mà là cộng đồng hiện đại, xanh, số hóa và nhân văn.

Vấn đề còn lại là liệu mô hình này sẽ trở thành một chương trình cải cách thực chất hay chỉ là một khẩu hiệu chính trị mới mang tính biểu tượng. Sau cùng, điều người dân quan tâm không nằm ở tên gọi “xã hội chủ nghĩa”, mà ở chất lượng sống thực tế: giao thông có bớt kẹt xe hay không, bệnh viện có đỡ quá tải không, trường học có tốt hơn không, môi trường có sạch hơn không, và người dân có thực sự cảm thấy hạnh phúc hơn hay không.