Chỉ còn vài ngày nữa, Viện Bảo Tàng Việt Nam tại Úc (VMA) sẽ chính thức cắt băng khánh thành tại Sunshine (17/10/2026).

Để hiểu được lý do tại sao một công trình mang danh nghĩa bảo tồn lịch sử thuyền nhân lại dẫn tới những xung đột kéo dài nhiều năm và các cuộc biểu tình đối đầu nhau ngay trước thềm ngày mở cửa VBT, chúng ta cần lần giở lại giai đoạn đầu năm 2023. Đó là thời điểm Ban Chấp hành CĐNVTD-Vic nhiệm kỳ 2022–2025 bắt đầu thực thi cam kết khi tranh cử: đưa toàn bộ tiến trình biến đổi của dự án ra ánh sáng.

Câu hỏi về quyền sở hữu từ năm 2022

Trong cuộc bầu cử Ban Chấp hành CĐNVTD-Vic cuối năm 2022, liên danh do ông Nguyễn Quang Duy thụ ủy đã giành chiến thắng áp đảo liên danh bà Diệp Nguyễn với khoảng 70% số phiếu ủng hộ với chủ trương tái xét dự án Viện Bảo tàng.

Thực hiện lời hứa với cử tri, ngày 30/12/2022, Tổng Thư ký kiêm Phát ngôn viên Phó Quốc Vân ký thông báo thành lập một Tiểu ban độc lập gồm các nhân sĩ có chuyên môn về luật và có sự hiểu biết về quá trình của dự án. Tiểu ban này xác định đối tượng làm việc là việc thực hiện “Dự Án Xây Dựng Trung Tâm Văn Hóa Việt-Úc và Bảo Tàng” của CĐNVTD-Vic chứ không phải Công ty VMA.

Cùng lúc, Ban Chấp hành quyết định không cho công ty VMA phát hành vé số gây quỹ trong khu vực Hội Chợ Tết Quý Mão nhằm tránh sự công nhận một công ty đã chiếm quyền sở hữu dự án của Cộng đồng.

Ngay sau đó, một bài phân tích sâu rộng trên mạng của tác giả có tên Nhân Nguyễn, một người thường sinh hoạt và rất am hiểu chuyện Cộng đồng (sau này TVTS biết ông là ai, qua thư ông trao đổi với cựu Chủ tịch Cộng đồng Nguyễn Phượng Vỹ), gióng lên hồi chuông cảnh báo với 3 câu hỏi cốt lõi:

1.Ai là chủ nhân thực sự của Viện Bảo Tàng?

Dự án thai nghén suốt gần 2 thập niên vốn thuộc về CĐNVTD-Vic. Từ buổi đầu xin đất tại Footscray, nhận khoản tài trợ đầu tiên $750,000 từ Thủ hiến Daniel Andrews năm 2018, cho đến chiến dịch thu thập hơn 10,000 chữ ký đầu năm 2019, đồng hương và chính quyền các cấp tin rằng đây là dự án của CĐNVTD-Vic.

Thế nhưng đến cuối năm 2019, một công ty độc lập (Vietnamese Museum Australia Limited – VMA) âm thầm ra đời trên giấy tờ với ASIC và ACNC. CĐNVTD-Vic tuy mang danh “thành viên sáng lập” nhưng chiếu theo Điều 75 Nội quy công ty thì hoàn toàn không có quyền sở hữu. Tác giả ví von VMA như một “đứa con ngoài hôn thú” vì thành lập mà thiếu sự tham khảo sâu rộng từ đồng hương.

2.Tại sao không minh bạch danh sách người đóng góp?

Dù đồng hương nhiều lần yêu cầu công bố danh sách tài trợ (hoặc ít nhất là số biên nhận và số tiền) của khoảng $800,000 quyên góp ban đầu, VMA liên tục tránh né hoặc chỉ hứa hẹn.

3.Ngân sách điều hành lấy từ đâu?

Để vận hành một tòa nhà tốn kém ước tính trên dưới $2 triệu mỗi năm, dựa vào nguồn thiện nguyện hay nghiên cứu khả thi mơ hồ là không thực tế. Nguy cơ thiếu hụt kinh phí có thể dẫn đến việc tài sản bị “sang tay” cho tổ chức khác, hoặc tệ hơn là gây áp lực đòi thế chấp tài sản của cộng đồng (như Đền Thờ Quốc Tổ).

Đáp lại, bà Nguyễn Phượng Vỹ cho rằng việc lập công ty là hợp pháp, hợp nguyện vọng. Bà ví công trình như một đứa con sinh ra sau 20 năm thai nghén, dù có khuyết tật hay ngoài hôn thú thì cha mẹ cũng phải nâng đỡ thành nhân, thay vì “bóp mũi” cho chết.

Lê Đình Anh phát biểu trong buổi thuyết trình “Duyệt xét Dự án” trong khi màn ảnh chiếu địa chỉ cho những ai muốn đòi lại tiền “mua gạch” của Công ty Viện Bảo tàng. Hình chụp tại hội trường Hội Phụ nữ Việt-Úc, 19/2/2023. Hình: TVTS

Vấn đề $17 triệu đô la và Caveat

Chiều Chủ Nhật, 15/1/2023, hơn một trăm đồng hương đã tề tựu chật kín Đền Thờ Quốc Tổ tại Sunshine North để tham dự buổi thuyết trình công khai đầu tiên của Tiểu Ban Tái Xét (UBTX).

Tại đây, Nha sĩ Đinh Hiếu (Trưởng tiểu ban) đã đặt câu hỏi trực tiếp cho cử tọa:

– “Ai ủng hộ Dự án thuộc quyền sở hữu của Cộng Đồng Người Việt Tự Do?” . Hàng loạt cánh tay đồng loạt giơ lên dứt khoát.

– “Ai ủng hộ Dự án thuộc quyền sở hữu của Công ty Viện Bảo tàng?” . Cả hội trường chỉ có vỏn vẹn 3 cánh tay đưa lên.

Nha sĩ Đinh Hiếu chỉ rõ: Theo văn kiện chính thức ký kết ngày 17/6/2019 giữa chính phủ Victoria và BCH Cộng đồng (lúc đó do bà Nguyễn Phượng Vỹ làm Chủ tịch, ông Nguyễn Thế Phong làm Phó Chủ tịch), tên gốc tiếng Anh của công trình là “Vietnamese Australian Cultural Centre and Museum” (Trung tâm Văn hóa Việt-Úc và Bảo tàng). Mục tiêu ban đầu lấy Trung tâm Văn hóa phục vụ sinh hoạt người Úc gốc Việt làm trọng tâm, bảo tàng chỉ là phần phụ. Thế nhưng, theo thời gian, dự án đã bị thay đổi thành một viện bảo tàng độc lập, có thể dành cho các sắc tộc khác sinh hoạt như bà Phượng Vỹ từng viết trên mạng xã hội khi có sự tranh cãi.

Về phương diện pháp lý, Luật sư Nguyễn Tân Hải khẳng định CĐNVTD-Vic có quyền lợi hợp pháp (interest) đối với khu đất dự tính xây cất ở Thành phố Maribyrnong, do đó Ban Chấp hành đã nhờ ông nộp đơn ngăn chặn (caveat) để đình chỉ việc mua bán đất nhằm bảo vệ quyền lợi cộng đồng.

Đáng chú ý, LS Hải chỉ ra rằng việc cựu Chủ tịch Nguyễn Văn Bon chuyển giao ngân quỹ dự án (khoảng $17 triệu gồm tiền chính phủ và đóng góp của đồng bào) sang cho Công ty VMA là có dấu hiệu bất hợp lệ. Chiếu theo Chương III, Điều 11 trong Bản Nội quy của CĐNVTD-Vic, mọi sự chuyển dịch tài sản quan trọng đều bắt buộc phải được ít nhất 3/4 hội viên biểu quyết thông qua tại Đại hội Thường niên hoặc Đại hội Đặc biệt. Việc tự ý chuyển giao khi chưa có sự chấp thuận của đại hội là điểm mấu chốt cần được làm rõ.

Ban Chấp hành cho biết đã gửi thư mời đại diện VMA đến đối chất, nhưng họ từ chối.

Phe biểu tình chống BCH Cộng Đồng Nguyễn Quang Duy và Giám đốc Hội đồng Quản trị Viện Bảo tàng Lâm Hữu Lộc (hình phải) tại cuộc biểu tình trước văn phòng Cộng đồng NVTD-Vic ngày 9/2/2023 khiến văn phòng phải đóng cửa để tránh bạo động. Hình cung cấp

Mang Cờ Vàng đi tiểu tình trước văn phòng Cộng đồng

Bước sang đầu tháng 2/2023, sự căng thẳng leo thang bằng biểu tình. Phía VMA và các cá nhân ủng hộ bắt đầu chiến dịch thu thập chữ ký tại các hội chợ Tết (như Richmond) và thậm chí lên tận Sydney, kêu gọi cả những người không nắm rõ nội tình ký vào thỉnh nguyện thư. Đáng chú ý, trong bức thư chúc Tết ngày 6/2/2023, ông Bruce Mildenhall nhấn mạnh lập trường của VMA là “không tham gia vào các hoạt động chính trị của cộng đồng người Úc gốc Việt”.

TiVi Tuần-san khi đó nhận định: Một viện bảo tàng của người Việt tị nạn mà tuyên bố “phi chính trị” là đã hoàn toàn đi lệch mục tiêu khi quyên góp tiền của đồng hương tị nạn chính trị.

Cũng cần nhắc lại,  năm 2022 trước bầu cử tiểu bang, khi Thủ hiến Daniel Andrews tiếp đại diện Cộng đồng và các hội đoàn tại nhà hàng Tho Tho ở Richmond, TVTS hỏi một giám đốc VBT tại sao không lấy tên là Viện Bảo tàng Thuyền nhân hay Tị nạn, ông ta vừa cười vừa trả lời “lấy tên như vậy chính phủ không cấp tiền”!

Căng thẳng bùng nổ thành xung đột trên đường phố vào sáng Thứ Năm, ngày 9/2/2023. Sau những lời kêu gọi từ Giám đốc HĐQT VMA Lâm Hữu Lộc và cựu lãnh đạo Nguyễn Thế Phong, một cuộc biểu tình đã được tổ chức ngay trước văn phòng CĐNVTD-Vic tại số 1/56 Nicholson Street, Footscray. Nhóm Hành Động Bảo Vệ CĐNVTD-Vic (gồm các ông Lê Trung, Lê Đình Anh, Trương Lợi…) cũng lập tức vận động đồng hương kéo về để bảo vệ cơ sở và tiếng nói của Ban Chấp hành.

Theo khuyến cáo của Cảnh sát Tiểu bang Victoria để tránh bạo động và giữ an toàn, Ban Chấp hành CĐNVTD-Vic đã tự  động đóng cửa văn phòng trong ngày này. Hai nhóm người đối đầu nhau suốt hơn một tiếng đồng hồ trên đường phố Footscray.

Tại hiện trường, phe biểu tình của Viện Bảo tàng mang theo Cờ Vàng và chất vấn tại sao nhóm bảo vệ Ban Chấp hành Cộng đồng không mang cờ. Đại diện nhóm ủng hộ BCH, ông Lê Đình Anh và một số đồng hương, đã đáp trả: Đây là cuộc tranh chấp về tài sản, về việc minh bạch số tiền $17 triệu đô la.  Việc đem lá Cờ Vàng Ba Sọc Đỏ – biểu tượng thiêng liêng của người Việt tị nạn – ra để phục vụ cho các mâu thuẫn phe nhóm và tranh giành tiền bạc là một sự xúc phạm nặng nề.

Ông Lê Đình Anh bênh vực BCH Cộng đồng (góc phải) giải thích tại sao họ không mang Cờ Vàng biều tình chống phe Viện Bảo tàng. (Hình cung cấp)

Sắp có bầu cử Tiểu bang Victoria: VBT “đẳng cấp quốc tế” đã xây xong, chuyện gì sau đó qua màn trình diễn phô trương?

Từ các tranh luận trong phòng họp đến biểu tình ngoài đường, một dự án từng được kỳ vọng là niềm tự hào chung của người Việt tị nạn, đã biến thành nguyên nhân của sự chia rẽ kéo dài suốt 4 năm của nhiều phe phái, kéo dài tới ngày khánh thành.

Và còn hứa hẹn đi xa hơn nữa qua vụ bà Thúy Đặng kiện liên danh Nguyễn Quang Duy. Cuộc chiến “một mất một còn” này có sự hỗ trợ của nhóm Viện Bảo tàng, đã gây nên sự chia rẽ trầm trọng khi biến một dự án của Cộng đồng thành sở  hữu của một công ty, và lúc này muốn phe nhóm của họ nắm luôn Ban Chấp hành Cộng đồng.

(Xem thêm những bài báo trên tvtsonline.com.au từ khi bà Thúy Đặng ra tranh cử vào giữa tháng 6/2026)