Có những bài hát được viết bằng trí tưởng tượng. Có những bài hát được viết bằng ký ức. Và có những bài hát được viết bằng chính những gì một người đã sống qua.

Ba ca khúc trong bài viết này gần như đi qua đủ cả ba trạng thái ấy: dự cảm – trải nghiệm – hồi tưởng. Và có lẽ đó mới là điều đáng nói trong câu chuyện 50 năm cung đàn.

* * *

Trong hành trình 50 năm viết nhạc, từ ca khúc đầu tiên Em Là Hoa năm 1976 cho đến những sáng tác gần đây, Nguyễn Hồng-Anh có những nhóm ca khúc được hình thành như những “bộ ca” riêng biệt: thiền ca, đời ca, hùng ca… Mỗi nhóm phản ánh một khía cạnh của cuộc sống và những điều ông đã trải qua hoặc suy nghiệm.

Nhưng có lẽ không có đề tài nào gắn với chính cuộc đời tác giả một cách trực tiếp và đặc biệt như ba ca khúc viết về biển: Boat People Dance (Điệu Vũ Thuyền Nhân), Biển Vắng và Đêm Đại Dương.

Nếu gọi chung ba ca khúc này là một “bộ Biển ca”, thì đây không phải là những bài hát viết về biển theo nghĩa thông thường. Biển trong âm nhạc Nguyễn Hồng-Anh là biển của người ra đi, biển của những ngày lênh đênh không biết sống chết, biển của nỗi nhớ quê hương và cũng là biển của một tương lai hoàn toàn chưa biết trước.

Đặc biệt, ba ca khúc ghi lại ba thời điểm khác nhau: một bài được viết tại Sài Gòn năm 1979, khi tác giả chưa ra đi; hai bài được viết tại Galang năm 1981, sau khi ông đã thực sự trải qua một chuyến vượt biển kéo dài bảy ngày đêm vào cuối tháng 4 năm 1980.

Chính khoảng cách giữa tưởng tượng và trải nghiệm làm cho bộ ba này có một ý nghĩa riêng.

Từ một “điệu vũ” trước giờ ra biển

Boat People Dance – Điệu Vũ Thuyền Nhân được Nguyễn Hồng-Anh sáng tác tại Sài Gòn năm 1979, trước chuyến vượt biển của ông.

Lúc ấy, ông chưa biết chính xác mình sẽ gặp những gì trên biển. Nhưng qua những tin tức, những câu chuyện của người đi trước và hoàn cảnh xã hội lúc bấy giờ, ông đã hình dung được một phần nào những gì có thể xảy ra với một con thuyền nhỏ giữa đại dương.

Điều đáng chú ý là ông không dùng một ca khúc buồn để kể câu chuyện ấy.

Ông chọn một tiết tấu Disco/Pop sôi động, và biến những chuyển động dữ dội của con thuyền thành một “điệu vũ”.

“We went on board a boat
It was a rainy day
And when we left the coast
We danced without delay.”

Lên thuyền trong một ngày mưa. Rời khỏi bờ. Và “nhảy”.

Nhưng đó không phải là nhảy vì vui.

Khi sóng đánh vào hai bên mạn thuyền, con người bị hất lên rồi rơi xuống. Khi biển động, người trên thuyền không còn làm chủ được thân thể mình. Những người say sóng nôn ói. Tiếng sấm át tất cả. Một con thuyền nhỏ bị ném giữa trời và nước.

Thế là một “điệu vũ” bất đắc dĩ bắt đầu:

“We danced together
We cried together
We lay vomiting
We danced day and night.”

Bốn câu hát rất ngắn nhưng chứa cả một hoàn cảnh.

Họ cùng nhảy, cùng khóc, cùng ói và cùng trải qua ngày đêm trên biển.

Đặc biệt, việc dùng một giai điệu sôi động để kể một câu chuyện có thể dẫn đến cái chết tạo ra một nghịch lý rất mạnh. “Dance” ở đây vừa là điệu nhảy thật sự của thân thể trên con thuyền chao đảo, vừa là cách nói đầy cay đắng về cuộc chạy trốn.

“We danced on our flight
It was a fatal day
We thought we lost our life
Oh, we danced all the way.”

Một ngày định mệnh. Những con người nghĩ rằng mình có thể mất mạng. Và vẫn “nhảy” cho đến hết chuyến đi.

Điều đặc biệt của Điệu Vũ Thuyền Nhân nằm ở chỗ đó là một sự tưởng tượng trước khi tác giả thật sự trở thành thuyền nhân. Ông hình dung biển bằng những gì mình biết, mình nghe và mình lo sợ.

Nhưng chỉ vài tháng sau, chính ông đã bước lên một con thuyền và sống trong hoàn cảnh mà bài hát đã hình dung.

…Như trời mênh mông, như sóng Biển Đông.

Bảy ngày đêm và một biển hoàn toàn khác

Ngày 23 tháng 4 năm 1980, Nguyễn Hồng-Anh rời Việt Nam trên một chiếc thuyền dài khoảng 12 mét, cùng hơn 150 người. Chuyến đi kéo dài bảy ngày đêm.

Đích đến là một nơi mà những người trên thuyền chưa từng biết rõ mình sẽ đến như thế nào. Trong những ngày ấy, biển không còn là hình ảnh trong trí tưởng tượng và cũng không còn là đề tài của một ca khúc. Biển trở thành nơi họ phải sống từng giờ, từng phút.

Có những lúc hy vọng. Có những lúc tuyệt vọng. Có lúc chỉ còn biết phó mặc số phận cho biển cả. Và sau khi đến Galang, ký ức ấy không biến mất. Nó trở thành chất liệu cho những bài hát khác.

Nếu Điệu Vũ Thuyền Nhân là tiếng nói của một người sắp ra đi, thì Biển Vắng và Đêm Đại Dương là tiếng nói của một người đã đi qua biển. Khoảng cách ấy rất quan trọng.

“Biển Vắng” – tiếng kêu giữa một không gian không có người đáp

Biển Vắng được sáng tác tại trại tị nạn Galang năm 1981. Nếu Điệu Vũ Thuyền Nhân có tính chuyển động mạnh, thì Biển Vắng gần như đứng lại.

Giai điệu Slow Rock/Ballad đưa người nghe vào một không gian rộng, chậm và cô độc:

“Như là mưa bay, như cơn gió xoáy
Ta đi lang thang, cơn đau miên man
Như trời mênh mông, như sóng biển đông
Ta kêu như không, không người đoái trông.”

Ở đây, biển không còn là những con sóng làm con người “nhảy”. Biển trở thành một khoảng không vô tận. Con người càng nhỏ bé thì biển càng rộng. Một tiếng kêu giữa đại dương có thể không có ai nghe thấy.

Hình ảnh đau đớn nhất trong bài có lẽ là:

“Bao người qua đây, bao người đứng thấy
Thây trôi lênh đênh, thây trôi chênh vênh…”

Những câu hát ấy đưa người nghe từ nỗi sợ của người còn sống sang ký ức về những người không đến được bến bờ. Và rồi tiếng kêu trở lại:

“Bao giờ ta kêu cho người biết tới
Hay chăng nghe ta, ta đã chìm sâu.”

“Biển Vắng” vì thế không chỉ nói về một mặt biển vắng người. Đó còn là sự vắng mặt của một tiếng trả lời.

Người đang ở giữa biển cần một con tàu cứu giúp. Người đang đau cần một lời yêu thương. Người đang sống trong cảnh lưu đày cần một nơi để gọi là nhà. Nhưng tất cả đều ở rất xa.

Đoạn cuối của bài hát gom lại thành một nỗi đau không còn riêng của một người:

“Ôi, cơn đau của kiếp lưu đày
Cơn đau của kiếp không nhà
Cơn đau của người tha hương…”

Từ “ta”, bài hát chuyển thành “người”. Đó là lúc kinh nghiệm cá nhân trở thành kinh nghiệm của cả một lớp người.

Đêm đại dương và bóng tối lo âu. Minh họa: TVTS

“Đêm Đại Dương” – bóng tối và ngày mai

Nếu Biển Vắng là tiếng kêu giữa biển, thì Đêm Đại Dương lại là câu chuyện của một đêm dài.

Ca khúc cũng được sáng tác tại Galang năm 1981, với điệu Rumba Bolero.

Ngay từ những câu đầu, người nghe đã gặp một hình ảnh vừa đẹp vừa buồn:

“Đêm đại dương vỗ về
Từng đàn chim bay đi
Tìm miền đất dung thân
Tìm trong thương đau.”

“Chim bay đi” là hình ảnh của tự do, nhưng cũng là hình ảnh của những người bỏ quê hương đi tìm một nơi dung thân. Cả bài hát được xây dựng quanh chữ “đêm”.

Đêm dài.
Đêm tối.
Đêm lo âu.
Đêm buồn.
Đêm mất bóng quê hương.

Một con thuyền nhỏ nằm giữa một không gian khổng lồ:

“Đêm đại dương hãi hùng
Nhìn lại chung quanh ta
Một thuyền con mong manh
Trời đất mênh mông.”

Có lẽ đây là một trong những hình ảnh rõ nhất về thân phận thuyền nhân trong cả ba ca khúc.

Một “thuyền con” đối diện với “trời đất mênh mông”. Một bên là con người và sự mong manh của sự sống. Một bên là đại dương không có giới hạn.

Nhưng Đêm Đại Dương không kết thúc ở sự tuyệt vọng. Sau những đêm dài, bài hát bắt đầu hướng về ngày mai:

“Đêm mai thôi dài
Ta thấy bóng anh em
Đêm mai thôi dài
Ta rũ hết đau thương.”

Và cuối cùng:

“Đêm mai huy hoàng
Đêm ánh sáng quê hương
Đêm mai tưng bừng
Đêm hội của quê hương.”

Đó là một sự chuyển đổi đáng chú ý. Biển có thể lấy đi nhiều thứ, nhưng chưa lấy được hy vọng.

Một thuyền con mong manh giữa đại dương mênh mông. Minh họa: TVTS

Ba bài hát, ba trạng thái của một người ra đi

Đặt ba ca khúc cạnh nhau, có thể thấy một hành trình khá rõ. Điệu Vũ Thuyền Nhân là trước chuyến đi. Biển được hình dung bằng trí tưởng tượng, bằng lo âu và dự cảm.

Biển Vắng là sau chuyến đi. Biển trở thành ký ức về sự cô độc, những cái chết và thân phận không nhà.

Đêm Đại Dương là trong và sau bóng tối ấy. Nỗi sợ vẫn còn, nhưng bên cạnh nó đã xuất hiện một điều khác: hy vọng.

Ba bài vì thế không phải là ba bài hát độc lập hoàn toàn. Chúng giống như ba chương của cùng một câu chuyện. Chương thứ nhất là bước chân lên thuyền. Chương thứ hai là tiếng kêu giữa đại dương. Chương thứ ba là chờ đợi bình minh.

Và nếu nhìn từ cuộc đời của người sáng tác, đó cũng là hành trình từ một người dự đoán số phận, trở thành người trải qua số phận, rồi trở thành người ghi lại số phận ấy bằng âm nhạc.

Biển không chỉ là nơi ra đi

Trong 45 ca khúc Nguyễn Hồng-Anh đã sáng tác từ năm 1976 đến nay, có nhiều đề tài khác nhau. Có những bài mang tính thiền định, có những bài nói về cuộc đời, có những bài mang màu sắc hùng ca.

Nhưng với ba ca khúc này, “biển” có một vị trí khác. Biển là ranh giới giữa quá khứ và tương lai. Bên này là quê hương đã bỏ lại. Bên kia là một tương lai chưa biết.

Người lên thuyền không chỉ rời một đất nước. Họ rời căn nhà, gia đình, bạn bè, những con đường quen thuộc và một phần cuộc đời của mình.

Vì vậy, biển trong ba ca khúc không phải biển của những chuyến du lịch, của nắng vàng hay những bãi cát đẹp. Đó là biển của thân phận.

Và chính vì tác giả đã thực sự trải qua chuyến hải hành bảy ngày đêm, những ca khúc viết sau đó mang một sức nặng khác với những bài chỉ được viết bằng trí tưởng tượng.

Điều này cũng giải thích vì sao ba bài có ba sắc thái âm nhạc khác nhau.

Disco/Pop trong Điệu Vũ Thuyền Nhân tạo cảm giác chuyển động liên tục, như chính con thuyền bị sóng đánh.

Slow Rock/Ballad trong Biển Vắng làm chậm thời gian lại, để người nghe cảm nhận sự cô độc và nỗi đau.

Rumba Bolero trong Đêm Đại Dương đưa câu chuyện vào một nhịp điệu trầm hơn, giàu tính tự sự, thích hợp với những câu hát điệu hò dân gian, về quê hương và về một ngày mai chưa tới.

Như vậy, thể loại nhạc không chỉ là phần “nhạc” đi kèm lời ca. Trong ba bài này, nó góp phần tạo nên ba trạng thái tâm lý khác nhau.

Nguyễn Hồng-Anh tại bến tàu trại tị nạn Galang, Indonesia năm 1981 trong thời gian chờ đi định cư. Hình: TVTS

Một chương của đời người được giữ lại bằng âm nhạc

Nhìn lại sau gần nửa thế kỷ, điều còn lại của chuyến đi năm 1980 không chỉ là những ngày tháng được ghi trong lý lịch của một con người. Nó còn nằm trong âm nhạc.

Một người có thể quên một ngày cụ thể, một cơn sóng cụ thể, một khoảnh khắc cụ thể. Nhưng khi một ký ức được đặt vào một bài hát, nó có thể được giữ lại lâu hơn đời người sáng tác.

Điệu Vũ Thuyền Nhân giữ lại dự cảm trước chuyến đi.

Biển Vắng giữ lại tiếng kêu của người tha hương.

Đêm Đại Dương giữ lại bóng tối và niềm hy vọng của những người đang tìm một bến bờ.

Nếu gọi đây là “Biển ca”, thì đó không phải vì cả ba bài đều có chữ “biển” trong tựa đề hay đều nói về đại dương. Mà bởi vì cả ba cùng kể một câu chuyện: con người nhỏ bé trước biển cả, nhưng vẫn cố tìm đường đi tới một ngày mai.

Trong 50 năm cung đàn Nguyễn Hồng-Anh, có những bài hát được sinh ra từ tình yêu, có bài từ suy tư, có bài từ niềm tin, có bài từ những biến cố của lịch sử.

Riêng ba bài hát này được sinh ra từ một cuộc ra đi. Một cuộc ra đi bắt đầu trong tưởng tượng. Một cuộc ra đi thật sự kéo dài bảy ngày đêm. Và một cuộc ra đi tiếp tục sống trong ký ức suốt nhiều thập niên sau đó.

Có lẽ vì vậy mà “biển” trong âm nhạc Nguyễn Hồng-Anh không bao giờ chỉ là biển. Đó là quê hương ở phía sau. Là tự do ở phía trước. Là những người đã nằm lại giữa hai bờ.

Và là những người còn sống, tiếp tục mang theo ký ức của một đêm đại dương.

(Trích báo điện tử etvts.com.au  số 2103)