Mỗi khi Tết Trung Thu trở về, giữa tiếng trống lân, những chiếc đèn lồng đủ màu và tiếng trẻ em ríu rít trong các sinh hoạt cộng đồng người Việt tại Melbourne, có những bài hát dường như đã trở thành một phần ký ức không thể thiếu của nhiều thế hệ.

Những ca khúc như Rước Đèn Tháng Tám, những bài đồng dao, những điệu hát dành cho trẻ thơ… vốn rất quen thuộc với trẻ em Việt Nam từ nhiều thập niên trước. Nhưng đối với những đứa trẻ Việt Nam lớn lên tại Úc vào đầu thập niên 1980, việc được nghe, được hát và được múa những bài hát ấy lại không phải là một điều đương nhiên.

Đó là thời gian cộng đồng người Việt tại Victoria còn rất non trẻ. Nhiều gia đình vừa rời khỏi Việt Nam sau những biến động lớn của đất nước, bắt đầu lại cuộc sống nơi một quê hương hoàn toàn xa lạ. Người lớn lo việc làm, nhà cửa, ngôn ngữ và cuộc sống hằng ngày. Còn với trẻ em, một câu hỏi khác âm thầm được đặt ra: làm thế nào để các em không quên tiếng Việt và những hình ảnh tuổi thơ của quê hương?

Trong hoàn cảnh ấy, Nguyễn Hồng-Anh đã có một hoạt động âm nhạc mà ngày nay nhìn lại, có thể xem như một phần nhỏ nhưng khá đặc biệt trong những năm đầu của đời sống văn hóa người Việt tại Úc: sưu tầm, ký âm, chuyển ngữ nhạc thiếu nhi và tổ chức các sinh hoạt ca múa cho trẻ em.

Đó cũng là một phần khác trong con đường âm nhạc của ông, bên cạnh những ca khúc viết về quê hương, thân phận người Việt và cuộc sống lưu xứ.

Hai tập Nhạc Tuổi Thơ (1983) và Thiếu Nhi Ca (1984) do Nguyễn Hồng-Anh thực hiện khi làm việc cho ACACIA và Cộng đồng NVTD-Victoria

Kẻ từng dòng nhạc từ ký ức

Năm 1983, Nguyễn Hồng-Anh đang làm việc tại Trung Tâm Thiếu Nhi Đông Dương Acacia (Acacia Indochinese Children’s Centre) ở Richmond qua chương trình Employment Initiative Program (E.I.P.).

Đây là thời điểm ông bắt đầu thực hiện tập nhạc “Nhạc Tuổi Thơ – Bilingual Songs For Children”.

Công việc thoạt nhìn có vẻ đơn giản: ghi lại những bài hát trẻ em mà người Việt đã hát từ lâu và dịch sang tiếng Anh.

Nhưng trong hoàn cảnh lúc đó, đó không phải là việc dễ dàng.

Không có Internet để tìm kiếm. Không có những kho lưu trữ âm nhạc trực tuyến. Những bài hát tuổi thơ mà ông muốn ghi lại phần lớn thuộc về ký ức của chính mình và những người chung quanh. Ông phải nhớ lại từng giai điệu, rồi dùng thước kẻ từng dòng trên giấy trắng để ghi lại các nốt nhạc và lời ca.

Tập Nhạc Tuổi Thơ năm 1983 ghi lại 29 ca khúc thiếu nhi quen thuộc, trong đó có 23 bài được chuyển ngữ sang tiếng Anh.

Người cùng ông thực hiện công việc này là Vũ Thị Hà, người bạn đời và cũng là người đã cùng ông tham gia nhiều sinh hoạt văn nghệ cộng đồng trong những năm đầu ở Úc. Hai người cùng nhớ lại những bài hát, những giai điệu của tuổi thơ. Phần tiếng Anh sau đó được Mary Wallace, một đồng nghiệp tại Trung tâm Acacia, đọc lại trước khi in.

Nhìn từ hôm nay, một tập nhạc như vậy có thể chỉ là một ấn phẩm nhỏ.

Nhưng ở thời điểm ấy, nó chứa đựng một nhu cầu rất cụ thể của những gia đình Việt Nam mới định cư: trẻ em cần có những bài hát của dân tộc mình.

Nguyễn Hồng-Anh kẻ khuôn nhạc bằng tay, dùng trí nhớ ghi lại nốt nhạc lời ca và chuyển ngữ sang tiếng Anh để các em có thể hát như lời ca của tiếng Việt. Dịch thoát nhưng vẫn giữ được ý của các ca khúc

Không chỉ là để hát. Mà còn để nghe lại tiếng Việt, làm quen với những hình ảnh của tuổi thơ Việt Nam và có một sợi dây nối với nơi mà cha mẹ các em vừa rời bỏ.

Điều đáng chú ý là Nguyễn Hồng-Anh không chỉ muốn những bài hát ấy được hát bằng tiếng Việt. Ông còn chuyển nhiều bài sang tiếng Anh.

Đối với những em nhỏ sinh ra hoặc bắt đầu lớn lên tại Úc, việc có thể hát một bài hát Việt Nam bằng tiếng Anh cũng là một cách để các em bước qua khoảng cách ngôn ngữ. Và trong một xã hội đa văn hóa như Melbourne, những bài hát ấy còn có thể trở thành một phương tiện để trẻ em Việt Nam giới thiệu văn hóa của mình với bạn bè thuộc những sắc tộc khác.

Từ tập nhạc đến Ban Vũ Việt Nhi

Âm nhạc thiếu nhi của Nguyễn Hồng-Anh những năm ấy không chỉ nằm trên những trang giấy. Nó đi ra ngoài đời sống.

Ông cùng Vũ Thị Hà tổ chức các buổi sinh hoạt, tập hát và tập múa. Đến năm 1984, khi Nguyễn Hồng-Anh làm nhân viên cộng đồng cho Cộng đồng Người Việt Tự do Victoria dưới thời Chủ tịch Nguyễn Tân Hải, hai người thành lập một nhóm văn nghệ thiếu nhi gồm khoảng 10 em, mang tên Ban Vũ Việt Nhi.

Đường Swanston street, trung tâm Thành phố Melbourne trong một ngày hội đa văn hóa giữa thập niên 1980: Ban vũ Việt Nhi trình diễn điệu múa đũa với bài Ươm Tơ Tằm qua tiếng đàn tranh của Nguyễn Hồng-Anh

Những em nhỏ trong ban được tập những tiết mục mang màu sắc Việt Nam: áo dài, áo tứ thân, áo bà ba, nón lá, múa đũa…

Đối với những đứa trẻ mới lớn lên trên đất Úc, đó cũng là một cách làm quen với một phần văn hóa mà các em có thể chỉ biết qua lời kể của cha mẹ.

Ban Vũ Việt Nhi bắt đầu xuất hiện trong nhiều sinh hoạt cộng đồng. Các em đến trình diễn phục vụ đồng bào tại Midway Hostel, nơi từng có nhiều gia đình Việt Nam sinh sống trong những năm đầu định cư. Các em cũng được mời đến các trường tiểu học để tham gia những ngày hội đa văn hóa.

Có những hình ảnh còn được giữ lại cho đến ngày nay: các em nhỏ Việt Nam đứng trong hội trường nhỏ của trường tiểu học ở vùng Flemington, trong trang phục Việt Nam, múa hát trước thầy cô và học sinh của nhiều nguồn gốc khác nhau.

Một số hình ảnh khác ghi lại Ban Vũ Việt Nhi trong các sinh hoạt đa văn hóa trên đường Swanston Street ở trung tâm Melbourne, trong lễ hội Moomba bên sông Yarra, hoặc trên Bridge Road trước Richmond Town Hall. Ở đó, âm nhạc Việt Nam không còn chỉ dành cho người Việt. Nó trở thành một phần của sinh hoạt đa văn hóa Melbourne.

Có khi là một màn múa nón. Có khi là điệu múa đũa. Và phía sau những bước múa của các em là tiếng đàn tranh, đàn guitar của những người lớn.

Các em ở một trường tiểu học vùng Flemington, TP Melbourne được người bạn đời của Nguyễn Hồng-Anh là Vũ Thị Hà hướng dẫn múa đũa. Trên tường có quốc kỳ nước của các em học sinh, gồm cờ vàng VNCH

Trong một số hình ảnh còn lưu lại, Nguyễn Hồng-Anh cầm đàn guitar đệm cho Ban Vũ Việt Nhi, trong khi anh Liêm chơi đàn tranh.

Những buổi trình diễn ấy có lẽ không phải những chương trình âm nhạc lớn theo nghĩa ngày nay. Nhưng đối với một cộng đồng vừa hình thành, chúng là những sinh hoạt văn hóa có ý nghĩa.

“Thiếu Nhi Ca” và những bài hát song ngữ

Từ kinh nghiệm của Nhạc Tuổi Thơ, Nguyễn Hồng-Anh tiếp tục thực hiện một tập nhạc lớn hơn vào năm 1984.

Đó là “50 Vietnamese Songs For Children – Thiếu Nhi Ca”, được xuất bản nhân dịp Tết Trung Thu Giáp Tý.

Tập nhạc gồm 50 bài hát thiếu nhi, trong đó 30 bài được chuyển ngữ sang tiếng Anh để hát.

Điều đáng chú ý là tập nhạc được thực hiện không phải với mục đích thương mại. Với sự hỗ trợ của Cộng đồng Người Việt Tự do Victoria, sách được in và phát miễn phí cho các gia đình Việt Nam.

Các học sinh và cô giáo Bùi Yến (góc trái) và Vũ Thị Hà (góc phải) trong một ngày hội đa văn hóa tại một trường tiểu học vùng Flemington, Melbourne

Trong lời giới thiệu đề ngày 10 tháng 8 năm 1984, Chủ tịch Cộng đồng Người Việt Tự do Victoria, Luật sư Nguyễn Tân Hải, đã viết về mục tiêu của công việc này, trong đó nhấn mạnh việc giúp trẻ em trong cộng đồng “đừng quên tiếng mẹ, lịch sử và văn hóa nước nhà”, đồng thời giới thiệu nhạc thiếu nhi Việt Nam với cộng đồng Úc trong một nước Úc đa văn hóa.

Như vậy, Thiếu Nhi Ca có hai hướng đi song song.

Một hướng quay về với cộng đồng Việt Nam: giữ lại tiếng Việt và những bài hát quen thuộc cho trẻ em.

Hướng kia mở ra với xã hội Úc: đưa những bài hát ấy sang một ngôn ngữ mà các em có thể sử dụng hằng ngày, để văn hóa Việt Nam có thể được giới thiệu với bạn bè Úc.

Một ví dụ là bài Rước Đèn Tháng Tám của nhạc sĩ Vân Thanh.

Từ một bài hát vốn gắn liền với đêm Trung Thu Việt Nam, Nguyễn Hồng-Anh chuyển phần lời sang tiếng Anh để các em có thể hát trong môi trường đa văn hóa.

Như vậy, bài hát không còn chỉ là một ký ức của những đứa trẻ Việt Nam từng sống ở miền Nam trước năm 1975. Nó trở thành một bài hát có thể được hát bởi những đứa trẻ Việt Nam trên đất Úc.

Ban vũ Việt Nhi trình diễn trên đường rầy xe tram của Bridge Road, Richmond  trước tòa thị chính Thành phố Richmond Town Hall với tiếng đàn guitar của Nguyễn Hồng-Anh (áo dài khăn đóng) và đàn tranh của anh Liêm (sơ mi trắng cà-vạt  góc phải)

Một chương nhỏ trước khi bước vào nghề báo

Nếu nhìn lại toàn bộ 50 năm hoạt động âm nhạc của Nguyễn Hồng-Anh, giai đoạn 1983–1984 có thể chỉ chiếm một phần rất ngắn. Nhưng đó lại là một giai đoạn khá đặc biệt.

Từ năm 1976, ông bắt đầu sáng tác ca khúc. Sau biến cố 1975, những sáng tác đầu tiên gắn với những trải nghiệm của một người Việt Nam trong hoàn cảnh đất nước đổi thay. Rồi năm 1980 ông rời Việt Nam bằng đường biển, đến Galang, trước khi định cư tại Úc.

Những năm đầu tại Melbourne, âm nhạc của ông tiếp tục đi theo nhiều hướng.

Có những bài hát viết về quê hương và thân phận người lưu xứ. Nhưng cũng có những nốt nhạc dành cho trẻ em.

Nếu những ca khúc về người tị nạn nói lên nỗi lòng của một thế hệ người lớn vừa rời quê hương, thì những tập nhạc Nhạc Tuổi Thơ và Thiếu Nhi Ca lại hướng đến thế hệ nhỏ tuổi hơn – những đứa trẻ sẽ lớn lên ở một đất nước khác.

Đó là một cách khác để trả lời câu hỏi: làm thế nào để tiếng Việt và văn hóa Việt Nam tiếp tục sống trong thế hệ kế tiếp?

Khoảng cuối năm 1985, Nguyễn Hồng-Anh bước vào một con đường khác khi bắt đầu công việc báo chí và sau đó dành phần lớn thời gian cho TiVi Tuần-san.

Hoạt động âm nhạc thiếu nhi dần lùi lại phía sau. Ban Vũ Việt Nhi cũng chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian tương đối ngắn.

Nhưng những trang nhạc được viết lại, những bài hát được chuyển ngữ và những tấm hình của các em nhỏ trong tà áo dài, áo bà ba, nón lá… đã giữ lại một phần ký ức của cộng đồng Việt Nam tại Victoria trong những năm đầu định cư.

Nguyễn Hồng-Anh (đàn guitar), MC Nguyễn Hữu Thiện và ban vũ Việt Nhi trong buổi lễ chào cờ và hát quốc ca VNCH nhân dịp tưởng niệm ngày 30/4 tại Collingwood Town Hall vào đầu thập niên 1980

Những bài hát còn ở lại

Hơn bốn mươi năm sau, những em nhỏ của Ban Vũ Việt Nhi ngày ấy đã trưởng thành.

Nhiều em nay có gia đình và con cái. Có thể các em không còn nhớ hết tên những bài hát từng múa, từng hát trên sân khấu hay trong trường học Melbourne. Cũng có thể những chiếc áo dài, chiếc nón lá ngày ấy giờ chỉ còn nằm trong những tấm hình cũ.

Nhưng những tư liệu ấy cho thấy một điều khá rõ về đời sống của cộng đồng người Việt trong những năm đầu ở Úc.

Trong lúc người lớn bận rộn với việc tạo dựng một cuộc sống mới, đã có những người âm thầm lo đến đời sống tinh thần của trẻ em.

Một tập nhạc được viết lại từ trí nhớ. Một bài hát được dịch sang tiếng Anh. Một nhóm trẻ được tập múa. Một cây đàn guitar, một cây đàn tranh theo các em đến những ngày hội đa văn hóa. Và những bài hát Việt Nam vang lên giữa Melbourne.

Các em trong ban Ban vũ Việt Nhi trình diễn tại Hội Chợ Tết Giáp Tý 1984 ở vùng Richmond do Cộng đồng NVTD-Victoria tổ chức trong đó Nguyễn Hồng-Anh làm trưởng ban văn nghệ lễ hội này

Đó không phải là một chương lớn trong lịch sử âm nhạc Việt Nam. Nhưng trong lịch sử hình thành đời sống văn hóa của người Việt tại Úc, những việc làm như thế lại góp phần tạo nên những viên gạch đầu tiên.

Bởi văn hóa không phải lúc nào cũng bắt đầu bằng những chương trình lớn. Đôi khi nó bắt đầu từ một người ngồi bên tờ giấy trắng, kẻ từng dòng nhạc để nhớ lại một bài hát tuổi thơ.

Và rồi từ những dòng nhạc ấy, một thế hệ trẻ em Việt Nam trên đất Úc có thêm những bài hát để hát bằng tiếng mẹ, hoặc bằng tiếng Anh, nhưng vẫn biết rằng những giai điệu ấy bắt đầu từ một nơi rất xa – từ tuổi thơ của cha mẹ mình.

Một thời để nhớ… Ban vũ Việt Nhi của Cộng đồng NVTD-Vic (hình trên) và khán thính giả xem  văn nghệ Hội Chợ Tết Giáp Tý năm 1984 ở vùng Richmond. Hình đen trắng chụp từ tập nhạc Thiếu Nhi Ca của Cộng đồng NVTD-Victoria

Có lẽ đó cũng là một trong những cung đàn rất khác của Nguyễn Hồng-Anh trong những năm đầu lưu xứ: không phải cung đàn của người nghệ sĩ đứng trên sân khấu, mà là cung đàn dành cho những đứa trẻ đang lớn lên giữa hai nền văn hóa.