Một công trình được thai nghén trên mười năm. Chính thức được thành hình với tên của một dự án nhân danh Cộng đồng Người Việt Tự do Tiểu bang Victoria khoảng 8 năm. Được thay đổi tên và “đổi chủ” khoảng 7 năm và sau lần thứ ba dời địa điểm xây cất tính từ  Dự án Xây dựng Trung tân Văn hóa Việt-Úc và Bảo tàng (90 Knight Ave, Sunshine North, 120 Donald Street, Footscray), đã được khai trương tại số 119 Burham Road, Sunshine, Tiểu bang Victoria vào ngày Thứ Bảy, 17/10/2026 với cái tên Viện Bảo tàng Việt Nam tại Úc, tên chính thức bằng tiếng Anh là Vietnamese Museum Australia.

Cộng đồng Việt Nam ở Victoria  có khoảng 120,000 người bao gồm những đợt người đầu tiên là thuyền nhân, tị nạn đi bằng nhiều phương tiện và con cháu của họ. Sau đó là những người đoàn tụ. Và cuối cùng là đợt di dân của du học sinh, lao động từ Việt Nam sang và xin ở lại trở thành công dân hay thường trú nhân.

Với một lịch sử tị nạn và định cư kéo dài nửa thế kỷ, buổi khai trương Viện Bảo tàng Việt Nam tại Úc (Vietnamese Museum Australia)  một công trình do người tị nạn đóng góp lúc ban đầu và sự hỗ trợ trên $20 triệu đô la của chính phủ tiểu bang và liên bang, một công trình như vậy đáng lẽ phải là một ngày hội lớn mang lại niềm vui, hãnh diện, đoàn kết cho người Việt tị nạn cộng sản tại Úc và con cháu của họ, nhưng ra vẻ mọi sự đã không diễn ra suông sẻ, êm đẹp như kỳ vọng của rất nhiều người từ buổi ban đầu và ngày hôm nay.

Vài trăm người dự buổi khánh thành

Lễ khánh thành một “viện bảo tàng đẳng cấp” dù được quảng cáo rầm rộ trên nhiều phương tiện truyền thông Úc, Việt cũng chỉ lôi cuốn hằng trăm người như đài Truyền hình số 9 loan tin. Theo sự quan sát của TVTS có mặt tại hiện trường từ lúc 11.30am đến 4.30pm số người hiện diện bao gồm quan khách (các chính trị gia và đại diện các sắc tộc) đồng hương, người qua đường ghé xem và toàn bộ ban tổ chức và thiện nguyện viên, con số có lẽ khoảng 400 người.

Những bàn tay đưa lên đòi lấy lại dự án bị chuyển giao cho Công ty VMA trong một buổi họp năm 2023 tại Trung tâm của Hội Phụ nữ Việt-Úc ở Springvale: Cả hội trường đưa tay bày tỏ tin tưởng Cộng Đồng NVTD-Victoria sẽ lấy lại quyền sở hữu dự án Trung Tâm Văn Hóa Việt-Úc & Bảo Tàng đã bị chuyển giao bất hợp lệ. Hình: TVTS

Vì sao ngày hội được xem là quan trọng, có thể đi vào lịch sử di dân Úc với một công trình “to lớn” như vậy mà không thu hút nhiều đồng hương? Bởi vì sự chia rẽ, thiếu niềm tin vào công trình bị cho là “đánh tráo” để rồi một dự án bị đổi tên, chuyển ngân quỹ một cách sai trái không thông qua một đại hội với túc số quy định tối thiểu 50 người hiện diện theo nội quy.

Cho nên trong vài tháng đầu năm 2023, đã có một Ủy ban Duyệt xét Dự án Trung tân Sinh hoạt Cộng đồng và Bảo tàng ra đời, qua những buổi họp có sự tham dự của khoảng một trăm đồng hương, với quyết định phải bằng mọi cách để lấy lại dự án bằng cách đòi lại tiền “mua gạch” hay kiện ra tòa.  Một bản tường trình có tên “The Review Panel’s Report” dày trên 600 trang đề ngày 28/3/2023 đã được gởi cho Thủ hiến Lao động Daniel Andrew nhưng không được trả lời.

Ban Chấp hành Cộng đồng cũng đã nhờ một công ty luật cố vấn để khởi kiện Công ty Vietnamese Museum Australia Limited ra tòa nhưng họ cho biết mức độ thắng kiện rất là thấp vì  nhiều lý do.

Vì lẽ đó, Ban Chấp hành của Chủ tịch Nguyễn Quang Duy tổ chức đại hội để hủy bỏ chương 6 của Nội quy 2019 về Viện Bảo tàng do bà Nguyễn Phượng Vỹ đưa vào, để đường ai nấy đi, hai tổ chức độc lập với nhau, để sau này Công ty VMA không được dùng danh nghĩa Cộng đồng gây quỹ điều hành một công ty độc lập.

“Tam quốc chiến”

Và chính quyết định đó của Nguyễn Quang Duy đã làm cho những người quyết tâm lấy lại dự án từ Viện Bảo tàng chống ông Duy, tìm cách lật đổ ông. Nhóm này thời đó có tên là “Xã hội Dân sự” gồm những người từng hoạt động với cựu chủ tịch Cộng đồng nhiều nhiệm kỳ Nguyễn Thế Phong, một nhóm đã “có công” lấy lại “Đền thờ Quốc tổ” cho Cộng đồng từ tay Nguyễn Thế Phong và phe nhóm ông này, để bằng khoán của những lô đất xây Đền thờ Quốc tổ trở thành tài sản của Cộng đồng với tên của Cộng đồng!

Viện bảo tàng “đẳng cấp thế giới” hay phòng trưng bày, triển lãm? Một hình ảnh tại Viện Bảo tàng Việt Nam tại Úc được khách xem trong ngày khai trương. Hình: TVTS

Đền thờ Quốc tổ là chuyện dài nhiều kỳ của báo TVTS cuối thập niên 2000 với khoảng 10 kỳ báo, được ông Lê Đình Anh (sau này thuộc nhóm Xã hội Dân sự) đem ra trình bày trong các buổi hội thảo duyệt xét dự án  vào năm 2023.

Nguyễn Thế Phong có nhiều tai tiếng trong khoảng hai thập niên giữ các chức vụ trong Ban Chấp hành Cộng đồng.  Và cũng chính Nguyễn Thế Phong và một số người quanh ông, từng hợp tác với ông nghĩ ra việc làm một trung tâm sinh hoạt cho Cộng đồng nhưng cuối cùng tách riêng ra thành Viện Bảo tàng do Công ty Viện Bảo tàng làm chủ.

Gần đây, nhóm cựu Xã hội Dân sự ủng hộ bà Thúy Đặng trong vụ tranh chấp kết quả bầu cử Ban Chấp hành vào cuối tháng 6, dù bà Thúy Đặng là người ủng hộ công ty Viện Bảo tàng và công ty này cũng hết mình ủng hộ bà Thúy Đặng bằng nhiều cách từ cuộc bầu cử.

Tuy nhiên, trong ngày khai trương Viện Bảo tàng, người ta không thấy những khuôn mặt của nhóm Xã hội Dân sự như Lê Đình Anh hay các facebooker như Trung Le. Tại sao họ không tham dự? Điều nay cho thấy Cộng đồng vẫn còn 3 nhóm tranh giành ảnh hưởng mà TVTS từng gọi là “tam quốc chiến” trong các loạt bài chuyện dài Viện Bảo tàng mấy năm trước đây.

Điều đáng lo bởi khi ba phe trong Cộng đồng đấu đá nhau, sẽ có một phe hưởng lợi. Đó là nhóm những di dân sau này có cảm tình với nhà nước Việt Nam hiện nay. Đây là mối nguy mà những lãnh đạo Cộng đồng vì ham danh và quyền lợi không còn chú ý tới.

Và đó cũng là lý do mà Chủ tịch Cộng đồng Nguyễn Quang Duy ngày 19/10/2026  viết “Bản Điều trần” gởi Thượng Viện Úc góp ý về cuộc “điều tra về đàn áp xuyên biên giới và can thiệp nước ngoài”.

Ai là chủ tịch hiện nay của BCH Cộng đồng?

Sau cuộc bầu cử vào ngày 28/6/2026 vừa qua, hiện có 2 ban chấp hành trên miệng và trên mạng.

-Một là ban chấp hành lưu nhiệm do ông Nguyễn Quang Duy lãnh đạo do một Ban Hòa giải chấp thuận cho thời hạn một năm để tổ chức bầu cử trở lại.

Ông Nguyễn Quang Duy vẫn còn tên tại Ủy ban Tiêu thụ Sự vụ Victoria (CAV) và giữ tài sản của Cộng đồng như Trung tâm Sinh hoạt (trước đây gọi là Đền thờ Quốc tổ thời Nguyễn Thế Phong, Nguyễn Phượng Vỹ, Nguyễn Văn Bon)

-Một ban chấp hành tự gọi là chính danh của bà Thúy Đặng mà TVTS gọi là tự xưng.

Lều trưng bày lịch sử Việt Nam cận đại, thuyền nhân và sự định cư của người Việt tị nạn tại Hội Chợ tết Cộng đồng ở Footscray Park năm 2025. Luật sư Nguyễn Tân Hải giải thích cho Thủ hiến Jacinta Allan về hình ảnh và hiện vật trong lều triển lãm. Hình: TVTS

Nhưng Thúy Đặng cũng được vài người công khai gọi là tân chủ tịch trong một buổi lễ long trọng như khai trương Viện Bảo tàng. Đó là bà Phượng Vỹ, thành viên sáng lập và nằm trong Ban Giám đốc VMA Limited suốt đời như Nguyễn Thế Phong, được mô tả qua các buổi họp Tái xét Dự án năm 2023.

Một người khác gọi Thúy Đặng là tân chủ tịch, đó là ông Bruce Mildenhall, một cựu dân biểu  đảng Lao động Úc, hiện là Chủ tịch Hội đồng Quản trị VMA Limited.

Trong buổi khai trương viện bảo tàng, TVTS thấy có sự hiện diện của một số quan khách và chính trị gia đảng Lao động như Thủ hiến Ben Carroll, Phụ tá Bộ trưởng Ngân khố liên bang Daniel Mulino, Bộ trưởng Cựu Chiến binh Natalie Suleyman, Thượng Nghị sĩ Tự do tiểu bang Evan Mullholand đại diện Thủ lãnh Đối lập Jess Wilson, và Thượng nghị sĩ Tự do tiểu bang Trung Lưu.

Không nghe các chính trị gia lưỡng đảng nhắc đến tên Thúy Đặng dù bà có có mặt.

Đặc biệt có sự hiện diện của bà Tamie Fraser 90 tuổi, phu nhân cố Thủ tướng Malcolm Fraser, người đã mở cửa đón người Việt tị nạn cộng sản vào nước Úc sau năm 1975.

Nguyễn Hồng-Anh trước Viet Museum của nhà văn Giao Chỉ cựu Đại tá Vũ Văn Lộc, San Jose, năm 2018. Hình: TVTS

VMA Là viện bảo tàng hay Nhà Trưng bày?

Đây là câu hỏi và sự trả lời tùy cái nhìn của mỗi người. Vì xây dựng một viện bảo tàng đúng nghĩa và điều hành nó không phải dễ. Có tin khác cho rằng chính phủ đã cấp trên $22 triệu đô la để xây cất.

Nhưng để vận hành mới là vấn đề. Nào là tiền điện nước, bảo trì v.v… Lương cho những người điều hành chứ không phải chỉ là thiện nguyện viên không lương v.v… Tiền đâu nếu không tìm cách gây quỹ? Và tiền đâu nếu không là từ đồng hương? Nếu không có tiền thì cái viện bảo tàng có tên “giản đơn” Viện Bảo tàng Việt Nam tại Úc sẽ giải thể hay bán đi?

Có vài người xem xong nói rằng viện bảo tàng to lớn nhưng bên trong không có gì để xem, vì phần lớn chỉ là đồ tái tạo, hình ảnh sao chép từ báo chí, video v.v… những thứ hiện có đầy trên mạng. Khách cần thấy những thứ thật.

Họ nói đúng phần nào, vì những người vận động làm một trung tâm sinh hoạt đã biến nó thành một viện bảo tàng có tầm vóc quốc tế trong khi họ chỉ có khả năng vận động xin funding.

Một viện bảo tàng theo chuẩn mực quốc tế đòi hỏi khả năng quản trị dự án, chuyên môn bảo tàng học và tri thức lịch sử, chứ không chỉ biết nói tiếng Anh!

Những người nói chuyện với TVTS cũng có lý khi họ thấy nhiều đồ tái tạo (reproduction), phục dựng (replica). Tái tạo có thể dùng để triển lãm đề phòng nguyên bản bị hư hao, nhưng hiện vật nguyên bản rất cần thiết (authentic artfifacts) vì nó là linh hồn đối với một viện bảo tàng có tầm vóc.

TVTS dù mất 5 tiếng dự buổi ra mắt từ đầu đến cuối nhưng chỉ được khoảng 15 phút để xem, nên không thể quan sát được hết các phòng triển lãm được  trình bày như mê cung trên hai tầng lầu.

TVTS nhận thấy có một số hiện vật nhỏ như dao, radio, tượng v.v… nhưng sự xác thực có đáng tin thì cần phải có sự kiểm chứng theo tiêu chuẩn bảo tàng quốc tế hay của Úc. Một vài lịch sử truyền khẩu (oral history) có đúng chuẩn mực hay không thì cũng cần thời gian để xem và đánh giá.

Cựu Đại tá Vũ Văn Lộc (trái) đưa nhà báo Nguyễn (trái) đưa nhà báo Nguyễn Hồng-Anh xem một góc Viện Bảo tàng của ông tại San Jose, Bắc California vào năm 2018. Hình: TVTS

Lòng nhiệt huyết hay ký ức cá nhân chưa đủ để làm nên một viện bảo tàng tầm vóc quốc tế, một trong 6 viện bảo tàng đa văn lớn nhất nước Úc.

Trong bài diễn văn, Thủ hiến Carroll có dành nhiều thời giờ để nói về một sự kiện mà có thể nhiều người Việt chưa biết. Đó là chiếc thuyền có tên “Tự do” do ông Lư Thành Tân lái gồm 31 người trong đó có gia đình ông đi từ Phú Quốc đến thẳng Darwin ngày 21/11/1977. Chiếc tàu này hiện được lưu giữ tại viện bảo tàng Australian National Maritime Museum ở Sydney.

Với nội dung bên trong hiện nay, VMA chỉ đáng gọi là một Nhà trưng bày, một Hội trường Triển lãm (Exhibition Hall) mà thôi, thua xa số lượng đồ vật (tái tạo và nguyên bản) được ông Nguyễn Bá Nghiệp đem từ Adelaide đến triển lãm tại Hội Chợ Tết Ất Tỵ 2025 của Cộng đồng tại Footrcray Park hay của Viện Bảo tàng của ông Vũ Văn Lộc tại San Jose, CA, Hoa Kỳ.

(Trích etvts.com.au phát hành Thứ Tư 21/10/2026)