Việc Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ đưa Việt Nam vào danh sách “quốc gia đáng lo ngại hàng đầu” về sở hữu trí tuệ đã tạo ra một bước ngoặt trong quan hệ thương mại song phương. Đây là mức cảnh báo cao nhất và là lần đầu tiên sau hơn một thập kỷ một quốc gia bị xếp vào nhóm này.

Theo USTR, quyết định này áp dụng cho những quốc gia có vi phạm nghiêm trọng và gây tác động lớn đến doanh nghiệp Mỹ. Đồng thời, điều đó cũng phản ánh việc các cuộc đàm phán trước đây chưa đạt tiến triển đáng kể.

Phản ứng lại, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Phạm Thu Hằng khẳng định Việt Nam đã nỗ lực cải thiện hệ thống pháp luật, nâng cao nhận thức và tăng cường hợp tác quốc tế, đồng thời đề nghị Mỹ đánh giá khách quan hơn.

Thực tế, trong hơn hai thập kỷ qua, Việt Nam đã liên tục điều chỉnh luật pháp để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Từ Hiệp định Thương mại song phương năm 2000 đến việc gia nhập World Trade Organization năm 2007, và các cam kết trong các hiệp định như Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện khung pháp lý về sở hữu trí tuệ.

Gần đây nhất, năm 2022, Việt Nam sửa đổi luật với hơn 100 điều nhằm tiệm cận chuẩn quốc tế. Tuy nhiên, phía Mỹ cho rằng việc thực thi vẫn là điểm yếu. Tình trạng vi phạm bản quyền trực tuyến, phát tán nội dung lậu và hàng giả vẫn phổ biến, trong khi việc xử lý chưa đủ hiệu quả.

Ngoài ra, USTR cũng chỉ ra sự thiếu nhất quán giữa các địa phương và mức xử phạt chưa đủ sức răn đe. Điều này khiến môi trường kinh doanh chưa đáp ứng kỳ vọng của các doanh nghiệp Mỹ.

Việc bị nâng lên mức cảnh báo cao nhất có thể dẫn đến một cuộc điều tra theo Điều 301 của Đạo luật Thương mại 1974. Nếu điều này xảy ra, Mỹ có thể áp thuế hoặc các biện pháp hạn chế thương mại, gây áp lực buộc Việt Nam thay đổi chính sách.

Trong quá khứ, Việt Nam từng đối mặt với nhiều cuộc điều tra thương mại từ Mỹ, từ chống bán phá giá thủy sản đến cáo buộc lẩn tránh thuế trong ngành thép hay pin năng lượng mặt trời. Dù nhiều vụ không dẫn đến trừng phạt, chúng vẫn tạo áp lực đáng kể.

Động thái mới này diễn ra trong bối cảnh quan hệ kinh tế Việt–Mỹ ngày càng sâu rộng, nhưng cũng cho thấy các vấn đề cấu trúc vẫn tồn tại. Đối với Việt Nam, thách thức không chỉ là cải cách luật pháp mà còn là nâng cao hiệu quả thực thi trong thực tế.

Trong thời gian tới, hai bên nhiều khả năng sẽ tiếp tục đối thoại để tránh leo thang căng thẳng. Tuy nhiên, quyết định của USTR là tín hiệu rõ ràng rằng Washington đang gia tăng sức ép, và quan hệ thương mại song phương có thể bước vào một giai đoạn thử thách mới.